1.Yurt Dışı Borçlanma Nedir?

Yurt dışında çalışan Türk Vatandaşlarının, yurt dışında geçen ve belgelendirilen çalışma sürelerinin, yurt dışında bulunan ev kadınlarının ise orada geçirilen sürelerinin, yurda dönüşte borçlanma yolu ile Türkiye’de çalışılmış gibi sayılması ve varsa, Türkiye’deki çalışma süreleriyle birleştirilerek, yaşlılık aylığına hak kazanmalarının sağlanması, yurt dışında geçen sürelerin borçlanması ile olmaktadır.

Bu konunun düzenlenmesindeki amaç, söz konusu grupların, sosyal güvenlik şemsiyesi altına alınmalarını sağlamaktır.

İlk olarak 30.5.1978 Tarih ve 2147 Sayılı Yasa ile düzenleme yapılmıştır. Uygulamada yaşanan sorunlar nedeniyle, bu Yasanın yerine, 8.5.1985 Tarih ve 3201 Sayılı Yasa çıkarılmıştır. İlk Yasa, yurt dışında çalışanların orada elde ettikleri hakları da korumuş ve çifte emeklilik hakkı tanımıştır. Daha sonraki düzenlemelerde bu haklar genişletilmiş ve ev kadınları da borçlanma kapsamına alınmıştır.[1][1]

22/5/1985 Tarih ve 18761 Sayılı Resmi Gazete ile yayınlanmış bulunan “Yurt Dışında Bulunan Türk Vatandaşlarının Yurt Dışında Geçen Sürelerinin Sosyal Güvenlikleri Bakımından Değerlendirilmesi Hakkında Kanun” bu sürenin hangi koşullarda değerlendirileceğini ve bu sürenin, sosyal güvence kapsamına nasıl alınacağını düzenlemektedir.

3201 Sayılı Kanunda, 17/4/2008 Tarih ve 5754 Sayılı Kanun’un, 79’ncu maddesi ile önemli bazı değişiklikler yapıldı. Bilindiği gibi, söz konusu Kanun, 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nda değişiklik yapan Kanundur ve 8.5.2008 tarihinde Resmi Gazetede yayınlanmıştır. Kanun, 3201 Sayılı Kanun’un  1, 2, 3, 4, 5, 6’ncı maddeleri ile, 5, 6 ve 7’nci Geçici maddelerini değiştirmiştir.

2.Kimler Borçlanma Yapabilir? 

Yurt dışında yaşayan ve 18 yaşını doldurmuş Türk vatandaşlarının,

• bu süre içindeki belgeledikleri sigortalılık süresi,
• veya bu süreleri arasında veya sonunda, her birinde bir yıla kadar olan işsizlik süreleri,
• yurt dışında ev kadını olarak geçen süreleri,

bu Kanunda belirtilen sosyal güvenlik kuruluşlarına (Sosyal Güvenlik Kurumu’na ve 17/7/1964 tarihli ve 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanununun geçici 20’nci maddesine tabi sandıklara) prim ödenmemiş olması ve istekleri halinde, bu Kanun hükümlerine göre sosyal güvenlikleri bakımından değerlendirilir.

Burada ev kadınlığı tanımı, başvuru sırasında evli olmayı veya yurt dışındaki sürede evli bulunmayı içeren bir tanım değildir.[2][2]

2.1.Hak Sahiplerinin Başvurma Hakkı

Kanun’un 3’ncü maddesine göre, yurt dışında çalışmakta iken veya yurda kesin dönüş yaptıktan sonra ölenlerin, Türk vatandaşı olan hak sahipleri, sigortalının Türkiye’de hiçbir sosyal güvenlik kuruluşuna tabi çalışması yoksa Sosyal Güvenlik Kurumuna, Türkiye’de çalışması varsa, en son tabi olduğu sosyal güvenlik kuruluşuna müracaat etmek suretiyle getirilmiş borçlanma haklarından yararlanırlar.

2.2.Kısmi Aylık Alanların Başvurma Hakkı

Yaşadığı ülke ile Ülkemiz arasında sosyal güvenlik sözleşmesi varsa, bu sözleşme uyarınca, kendilerine veya hak sahiplerine kısmi aylık bağlanmış olanlar da borçlanma işleminden yararlanabilirler, bu işlemleri aylık aldıkları sosyal güvenlik kuruluşunca yapılır.

3.Sürenin Tespiti ve Sigortalılığın Başlangıcı

Yurt dışındaki sigortalılık sürelerinin tespitinde, bunu belirten ve istek sahibinin ibraz edeceği ispatlayıcı belgelerde kayıtlı bulunan tarihler arasındaki, son  tarihten geriye doğru olmak üzere, gün sayıları esas alınır, bu tespitte 1 yıl 360 gün, 1 ay 30 gün hesaplanır.

·         Sosyal  güvenlik  kanunlarına  tabi  hizmetleri  olanların,  borçlandıkları  gün  sayısı,  prim  ödeme  gün  sayıları  ile   ilgili   hizmetlerine   katılır.

·         Sigortalılığın başlangıç tarihinden önceki süreler borçlanılmış ise, sigortalılığın başlangıç tarihi, borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülür.

·         Sosyal güvenlik kuruluşlarına tabi hizmeti bulunmayan istek sahiplerinin sigortalılıklarının başlangıç tarihi, borçlarını tamamen ödedikleri tarihten borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülen tarihtir.

3.1.Borçlanma Hangi Sigortalılık Haline Sayılacak

Borçlanma talebi 5510 Sayılı Yasaya göre ve Sosyal Güvenlik Kurumuna yapılacaktır.

Ancak bu Yasa üç grup sigortalılık öngörüyor. Bunlar, (4a) iş sözleşmesiyle çalışanlar, (4b) bağımsız çalışanlar ve (4c) memurlar olarak sınıflandırılmışlardır. Bu hallerin her birinde, emekli olma koşulları birbirlerinden farklıdır.

17/4/2008 Tarih ve 5754 Sayılı Yasa ile eklenen, ek fıkraya göre, yurtdışı hizmet    borçlanmasına ait süreler, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununa göre, hangi sigortalılık haline göre geçmiş sayılacağının belirlenmesinde;

·         Türkiye’de sigortalılıkları varsa, borçlanma talep tarihindeki en son sigortalılık haline göre,

·         sigortalılıkları yoksa aynı Kanunun (4b) bendi kapsamında (bağımsız çalışma kapsamında) geçmiş sigortalılık süresi olarak kabul edilir.

4.Aylık Tahsisi ve Aylığın Başlama Tarihi

Yasanın 6’ncı maddesine göre, Kanuna göre değerlendirilen sürelere dayanılarak aylık tahsisi yapılabilmesi için;

             a) Yurda kesin dönülmüş olması,

             b) Tahakkuk ettirilen döviz borcunun tamamının ödenmiş olması,

             c) Döviz borcunun tamamının ödenmesinden sonra yazılı istekte bulunulması,

koşulları aranmaktadır.

Yukarıda yazılı koşulları yerine getirenlerden tahsise hak kazananların aylıkları, yazılı istek tarihini takip eden ay başından itibaren başlatılmak üzere, 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ve 506 sayılı Kanunun geçici 20’nci maddesi hükümlerine göre bağlanır.

Değişiklikten önce de aylık bağlanması için kesin dönüş koşulu bulunmaktaydı.

4.1.Aylık Bağlananlar Tekrar Çalışmaya Başlarlarsa Aylıkları Kesilir

Kanun hükümlerinden yararlanarak aylık alanlardan, tekrar yurt dışında yabancı ülke mevzuatına tabi çalışanlar, ikamete dayalı bir sosyal sigorta ya da sosyal yardım ödeneği alanlar ile Türkiye'de sigortalı çalışmaya başlayanların aylıkları, tekrar çalışmaya başladıkları veya ikamete dayalı bir ödenek almaya başladıkları tarihten itibaren kesilir.

31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun sosyal güvenlik destek primi hakkındaki hükümleri, bu Kanun hükümlerinden yararlanmak suretiyle aylık bağlananlar için uygulanmaz.

Yurt içinde veya yurt dışında çalışması sona erenlerin veya ikamete dayalı bir ödenek alanlardan ödenekleri sona erenlerin, aylıklarının tekrar ödenmesi için yazılı talepte bulunmaları halinde, talep tarihini izleyen ay başından itibaren aylıkları tekrar ödenmeye başlanır.

Yurt dışında yerleşmek amacıyla Ülkeden ayrılanların aylıkları kesilmeyecektir.

Yurt içinde aylık bağlanmış olanların çalışmalarıyla, yurt dışındaki çalışmalarını borçlanma yoluyla aylık bağlananlar arasında, aylığın kesilmesi ile ilgili böyle bir ayrım yapılması eleştirilmektedir.

4.2.Yurt Dışına Gitmeden Önce T.C. Emekli Sandığı İştirakçisi Olanlar

Yasanın 7’nci maddesine göre, Türkiye'den ayrılmadan önce Sandığa tabi hizmetlerinde en son bıraktıkları derece ve kademelerindeki kıdemlerine, öğrenimleri itibariyle girebilecekleri derece ve kademe daha yüksekse bu derece ve kademeye göre borçlanacakları sürenin tamamı eklenmek suretiyle bulunan sürenin her yılı bir kademe, her üç yılı bir derece sayılmak ve öğrenim durumları itibariyle 657 sayılı Kanunun 1897 sayılı Kanunla değişik 36’ncı maddesinde belirlenen, yükselebilecekleri dereceleri geçmemek üzere tespit edilecek, derece ve kademeleri ile Sandığa müracaat tarihindeki katsayı ve gösterge esas tutulur.

4.3.5510 Sayılı Yasa Yürürlüğe Girdikten Sonra Memur Olanların Yurtdışı Borçlanması

5510 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten sonra, ilk defa aynı Kanunun 4 (c)  kapsamında sigortalı olarak çalışmaya başlayanların, 5510 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten önceki yurtdışı borçlanma süreleri de, aynı Kanunun 4 (b) (bağımsız çalışanlar) kapsamında değerlendirilir. Bunların aylıklarının hesabında 5510 sayılı Kanunun geçici 2’nci maddesi hükümleri uygulanır.

4.4.Kısmi Aylık Alanların Borçlanmaları

Sosyal güvenlik sözleşmeleri uygulanmak suretiyle, sosyal güvenlik kanunlarına göre kendilerine veya hak sahiplerine kısmi aylık bağlanmış olanlar, talep ettikleri takdirde, tahakkuk ettirilen borçlarını tamamen ödemeleri şartıyla kısmi aylıkları, borçlarını ödedikleri tarihi takip eden aybaşından itibaren tam aylığa çevrilir. Bu uygulamada borç miktarının tahakkukunda sözleşme bulunan ülkenin, sigorta kurumlarınca gönderilmiş olan hizmet cetvelindeki, tam aylığa yeterli olan gün sayıları dikkate alınır.

Ancak, istekleri halinde sigortalı veya hak sahipleri, hizmet cetvelindeki gün sayılarının tamamını da borçlanabilirler.

4.5.Bağımsız Çalışanlar

1479 sayılı Bağ Kur Kanununa tabi hizmeti bulunan ve bu Kanuna göre yurt dışında geçen çalışma sürelerini, Bağ - Kur'a borçlananların borçlandıkları süreler, Bağ - Kur'dan ayrıldıkları son basamak üzerinden, talebe bakılmaksızın basamak intibakında değerlendirilir.

5.Göçmenlerin Borçlanmadan Yararlanmaları

3201 Sayılı Yasaya eklenen geçici 6’ncı maddeye göre, Sosyal güvenlik sözleşmesi imzalanmamış ülkelerden, 1/1/1989 tarihinden bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihe kadar zorunlu göçe tabi tutulan, Türk vatandaşı olup Türkiye’de ikamet eden ve 1/7/1976 tarihli ve 2022 sayılı Kanun dahil olmak üzere sosyal güvenlik kuruluşlarından gelir veya aylık almamak koşulu ile yurt dışında geçen ve belgelendirilen çalışma süreleri, bu Kanuna göre borçlandırılmak suretiyle yaşlılık aylığı bağlanmasında sosyal güvenlikleri bakımından değerlendirilir. Böylece göçmen yurttaşlarımız da T.C  vatandaşı olmadan önceki süreleri borçlanma olanağına sahip olacaklar.

6.Borçlanma Tutarının Hesabı ve Ödenmesi

Yurt dışında geçen sürenin tümünün veya istendiği kadarının borçlanması mümkündür. Borçlanılacak her bir gün için tahakkuk ettirilecek borç tutarı, başvuru tarihindeki 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 82’nci maddesinde belirtilen prime esas asgari ve azamî günlük kazanç arasında seçilecek günlük kazancın % 32'sidir. Bu ise yürürlükteki asgari ücret ve tavan olarak bunun 6,5 katıdır.

Ancak, prime esas asgari günlük kazancın altında olmamak üzere borçlanma tutarına esas alt sınırı farklı bir miktarda belirlemeye Bakanlar Kurulu yetkilidir.

Borçlanılan süreler,

• yurda kesin dönüş yapılmış olması şartıyla,
• aylık tahsisi için yazılı talepleri halinde,

5510 sayılı Kanunun 41’nci maddesinin son fıkrası hükümlerine göre değerlendirilir. (Bu Kanuna göre tespit edilen sigortalılığın başlangıç tarihinden önceki süreler için borçlandırılma halinde, sigortalılığın başlangıç tarihi, borçlandırılan gün sayısı kadar geriye götürülür. Sigortalılık borçlanması ile aylık bağlanmasına hak kazanılması durumunda, ilgililere borcun ödendiği tarihi takip eden ay başından itibaren aylık bağlanır.)

Tahakkuk ettirilen borç tutarı, tebliğ edildiği tarihten itibaren üç ay içerisinde ödenir. Ödeme yapılan gün sayısı, prim ödeme gün sayısına ve prime esas kazanca dahil edilir.

Tahakkuk ettirilen prim borcunu tebligat  tarihinden itibaren üç ay içerisinde ödemeyenler için yeniden başvuru şartı aranır.

Borçlanmadan sonradan vazgeçenler ile yapılan borçlanma sonrasında, aylık bağlanması için gerekli şartları yerine getiremeyenlere ve bunların hak sahiplerine, talepleri üzerine yaptıkları ödemeler, faizsiz olarak iade edilir.

Ancak yurt dışında iken borçlanma isteğinde bulunacak sigortalı veya hak sahipleri, Yeni Türk Lirası olarak bildirilecek tutarın karşılığını döviz cinsinden, Türkiye'de ise Yeni Türk Lirası olarak öderler.

8 Mayıstan önce borçlanma miktarı günlük 3,5 Dolar üzerinden hesaplanıyordu.

7.Yürürlük Tarihi

5754 Sayılı Yasa 8.5.2008 tarihinde Resmi Gazete ile yayınlandı. Yasa 5510 Sayılı Yasanın bazı maddelerinde değişiklik yaptı. Buna göre, 5510 Sayılı Yasa genel olarak 1 Ekim 2008 tarihinde yürürlüğe girecek. Fakat 5754 Sayılı Yasanın bazı maddeleri Resmi Gazete ile yayınlandığı tarihte yürürlüğe girdi. Bu durumda, yurt dışında geçen sürelerin borçlanılması ile ilgili bazı hükümlerde yapılan değişiklikler, yayın ile yürürlüğe giren hükümler arasında.

Geçici 7’nci maddeye göre, bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten önce hizmet borçlanması talebinde bulunanlardan; borç tahakkuku yapılmış olanların, borç tahakkuku ile ilgili işlemleri devam edenlerin, tahakkuk ettirilen borçlarını ödeyenlerin ve borçlandıkları yurtdışı hizmetleri dikkate alınarak aylık bağlanmış olanların kazanılmış hakları saklıdır.

7.1.Yürürlükten Sonra 4a (İşçiler) Kapsamında Sigortalı Olanlar

Bu Kanunun uygulamasında 5510 sayılı Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrası, 82 nci maddesi, 106 ncı maddesinin birinci fıkrasının (24) numaralı bendi ve geçici 7 nci maddesinin dördüncü fıkrası bu maddenin yayımı tarihinde yürürlüğe girmiş sayılır.

Yasanın yayınından önce, örneğin 7 Mayıs 2008 günündeki 3201 sayılı Kanun’a göre, yurtdışına çıkmadan önce, Türkiye’de herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşuna tabi çalışması olmayanlar, Sosyal Sigortalar Kurumu’na borçlanırlar ve SSK koşullarına göre emekli olurlardı.
8 Mayıs 2008 günü yürürlüğe değişiklikten sonra, “Yurtdışı hizmet borçlanmasına ait süreler 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununa göre hangi sigortalılık haline göre geçmiş sayılacağının belirlenmesinde; Türkiye’de sigortalılıkları varsa borçlanma talep tarihindeki en son sigortalılık haline göre, sigortalılıkları yoksa aynı Kanunun 4’üncü maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında geçmiş sigortalılık süresi olarak kabul edilir” haline gelmiştir.

8.Sonuç 

5510 Sayılı Kanunda değişiklik öngören 5754 Sayılı Kanun ile yurttaşlarımızın yurt dışında geçen çalışma sürelerinin, yurt içinde geçmiş gibi kabul edilerek, borçlanma yolu ile emekliliklerinde değerlendirilmesi anlamına gelen yurt dışı çalışma sürelerinin borçlanılmasında önemli değişiklikler oldu.

Öncelikle, borçlanma miktarı artırıldı.

Yurt dışı süreleri borçlanarak yaşlılık almaya hak kazananlar, yeniden çalışmaya başlarlarsa veya yurt dışında ikamete dayalı bir gelir elde ederlerse yaşlılık aylıkları kesilecek.

Değişikliklerden biri de, göçmen olarak gelen ve yurttaşlığa kabul edilenlerin de vatandaş olmadan önce geçen sürelerini borçlanabilmeleri imkanı.